Spis treści

ETNOGRAFIA REGIONU GORCÓW

Choć Turbacz można zdobyć szlakiem z Nowego Targu - i jest to najpopularniejsza droga - to trudno etnografię około wzniesienia podciągać pod nowotarską, a więc bliższą góralom podhalańskim. Stoki Gorców łączą bowiem ze sobą aż cztery góralskie grupy etnograficzne - górali podhalańskich (południe), górali pienińskich (południowy-wschód), górali kamienickich i Zagórzan (północ). Wszystkie te grupy różnią się od siebie gwarą, budownictwem, strojem ludowym i obrzędami, a więc rożnią się na wszystkich płaszczyznach stanowiących o odrębności danej grupy etnicznej. Szczegółowy opis wszystkich cech każdej z grupy górali to temat na bardzo rozbudowaną pracę magisterską, ograniczę się tu więc do - moim zdaniem - najciekawszych elementów.

Górale podhalańscy
Strój górali podhalańskich

Strój 

Dzisiejsze podhalańskie gorsety i spódnice nie mają prawie nic wspólnego z tym, jak góralki nosiły się kilka wieków temu. Pierwotnie, strój góralski był z pewnością mniej efektowny. Kobiety nosiły się w katankach ozdobionych "geometrycznymi" wzorami i sukniach o równie skromnej i prostej dekoracji. Wzory na spódnicach i katanach uzyskiwano dzięki metodzie druku na płótnie. Znane nam dziś bogato zdobione gorsety i kwieciste wzory na spódnicach (tzw. tybety) na Podhale przywędrowały z Krakowa. Strój góralski męski - portki z parzenicą, pasy, koszule, cuchy, kożuchy, kapelusze z muszelkami także uległy przemianom, jednak nie tak intensywnym, jak to miało miejsce w przypadku ubrań kobiet. Mężczyźni noszą się czasem nie tylko w kierpcach i cuchach, ale w czarnych skórzanych butach i kurtkach o wzorze austrowęgierskiej bluzy - co ma swoją historyczną genezę w służbie w wojskach austriackich. Typowy strój zagórzańskich góralek to spódnica z kolorowego, farbowanego lnu bądź też - jak u góralek podhalańskich - tybetu i ozdobiona haftem zapaska. Górna część stroju to prosta, białą koszula z haftowanym kołnierzem. Męski strój Zagórzan podobny jest do podhalańskiego - różni się wyglądem i kolorystyką parzenicy naszytej na spodnie. Górale zagórzańscy częściej niż podhalańscy w chłodniejsze dni okrywają się długim płaszczem - hazuką - czarnym lub brązowym. Cechą charakterystyczną pienińskiego stroju ludowego jest, u mężczyzn, niebieska kamizelka, którą najczęściej zobaczyć możemy u flisaka prowadzącego spływ przełomem Dunajca. Kamizelka jest bogato haftowana w kwieciste wzory. Spodnie górala z Pienin podobne są do podhalańskich, jednak mniej profilowane, raczej proste, z charakterystycznym czerwonym lampasem i skromną, subtelną parzenicą.

ObrzędyObrzędy

Spora ilość obrzędów ludowych w ciągu roku związana jest ze świętami katolickimi. Najciekawsze rytuały związane są oczywiście z tymi największymi - Bożym Narodzeniem i Wielkanocą. Nie różnią się one specjalnie od tych obrzędów, które znamy z innych polskich wsi. Dla górali gorczańskich istotne są też momenty w roku związane z hodowla owiec i bydła. W kwietniu na św. Wojciecha, owce wyprowadzane są na wiosenny redyk, w polany Gorców. Pod koniec września, na św. Michała, owce sprowadzane są z hal. Pasterstwo, jako podstawa gospodarcza górali goraczńskich, jest otaczane przez mieszkańców Gorców szególną opieką kultu i obrzędów. Wśród Zagórzan liczne są też tradycje i obrzędy ogarbkowe, czyli te związane z rolnictwem.

Muzyka i taniec

Muzyka podhalańska jest różna od muzyki pozostałych regionów Polski, nosi w sobie wpływy folkloru węgierskiego, słowackiego, morawskiego i rumuńskiego.

Na Podhalu występują dwa tańce: góralski i zbójnicki. W rejonie tym oprócz nich pojawiają się też walce i polki, nie posiadające jednak żadnych charakterystycznych regionalnych elementów, wyróżniających je na tle tych samych rodzajów tańców z innych rejonów Polski. Włodzimierz Kotoński w pracy "Góralski i zbójnicki", zauważa, że taniec góralski poza Podhalem występuje tylko w pobliskich wsiach, na Spiszu i Orawie, oraz w regionie Pienin i Lubania, lecz w formie niekompletnej . Na terenie Karpat występują tańce solowe, które mają swoje odpowiedniki we wschodnich Morawach, w solowych tańcach męskich verbunk i odzemku występującym w słowackim Hornacku. Tańce zbójnickie, według Kotońskiego, mają prawdopodobnie pochodzenie wołosko-ruskie. Wskazuje na to ich rozwój fazę nasilonych migracji wołoskich na tereny słowackie i polskie oraz ich pokrewieństwo ze współczesnymi odmianami tańców ukraińskich (kołomyjka, huculka, kozaczok). Występujący w nich krok hajduk jest ponadto jednym z podstawowych motywów tańców ukraińskich i rosyjskich typu kozaka.

Zainteresowanych szerszym i dokładniejszym omówieniem muzyki górali podhalańskich zapraszam do zapoznania się z moją pracą magisterską dostępną w tym miejscu:

Nowa Muzyka Góralska na tle tradycyjnej muzyki Podhala na przykładzie nagrań płytowych "Góralsko siła" i "Pieśni chwały" zespołu Trebunie Tutki

opr. Kaśka Paluch

Bibliografia:

1. Włodzimierz Kotoński, "Uwagi o muzyce Podhala", Muzyka, 1953 nr 5-12, Warszawa 1953, Państwowy Instytut Sztuki.
2. Włodzimierz Kotoński, "Góralski i zbójnicki: tańce górali podhalańskich", Kraków 1956, PWM.

Szanowna Użytkowniczko, Szanowny Użytkowniku, zanim klikniesz „Przejdź do serwisu” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Przejdź do serwisu” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres. Zgoda Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Etnosystem.pl Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych oraz danych lokalizacyjnych generowanych przez Twoje urządzenie, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno. Jeśli nie chcesz wyrazić zgody kliknij „Zamknij”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych do śledzenia statystyk Google Analytics czy wyświetlania Ci dedykowanych reklam.
Więcej informacji Przejdź do serwisu Zamknij