Spis treści

Turbacz to jeden z najpopularniejszych celów wędrówek górskich nie-tatrzańskich. Udają się tu zarówno wycieczki szkolne, jak i indywidualne o każdej porze dnia i roku. Turbacz to także szczyt, na którym często spotkamy ratowników GOPR nie tylko w dyżurce, ale też trenujących i dbających o kondycję.

Kto mieszka w Gorcach i czy daleko mu do górala podhalańskiego? Etnografia Gorców

Gorce: Nowy Targ Kowaniec – Długa Polana – Turbacz – Nowy Targ Kowaniec
czas zielonym szlakiem tam i z powrotem: ok. 2,5 godz. do góry; ok. 2 godz. w dół

Do słynnego już Schroniska Pod Turbaczem dojść możemy z kilku stron, wybierając trasy ze względu na trudność, czas przebycia czy w końcu – walory krajobrazowe. Szlakiem niebieskim kierować się będziemy z Łopusznej (wsi, w której warto zajrzeć do Dworu Tetmajerów oraz Muzeum Kultury Szlacheckiej), czerwonym – z Rabki, a zielonym i żółtym z Nowego Targu. Warto pamiętać, że do masywu Turbacza dostaniem się z wielu szlaków Gorczańskiego Parku Narodowego, planując więc wycieczkę koniecznie sprawdźmy na mapie, jak planowana trasa przebiega i odwiedźmy ten jeden z najpiękniejszych i najciekawszych szczytów Gorców.

Nowy Targ Kowaniec

Wycieczkę zaczynamy wygodnie, w Nowym Targu, w którym zatrzymują się wszystkie pociągi i autobusy jadące do Zakopanego. Z centrum należy podjechać autobusem do dzielnicy Kowaniec – przy pętli autobusowej początek ma żółty szlak, prowadzący na Turbacz przez Oleksówki, Dziubasówki, Bukowinę Miejską, Polanę Świderową i obok Kaplicy Papieskiej. Kierując się jednak w stronę Kościoła p.w. Matki Boskiej Anielskiej (ul. Kowaniec 182) trafimy na szlak zielony, przez Długą Polanę i Polanę Brożek.

Gorce Turbacz Schronisko
Schronisko pod Turbaczem

Na Turbacz zielonym szlakiem 

Zmotoryzowani przy Kościele (i bardziej może widocznej tablicy informacyjnej kierującej na Pensjonat „Pod Długą Polaną) skręcą w prawo i jadąc cały czas pod górę, dotrą w okolice budynku GOPRu i sporego placu parkingowego. Jeśli dopisze szczęście i brak ruchu turystycznego możemy podjechać asfaltową drogą jeszcze wyżej i zostawić samochód przy jednym z domów (oczywiście za zgodą jego mieszkańców). Mniej więcej stąd zaczynamy już piesze podejście zielonym szlakiem, które początkowo ciągnie się asfaltową ulicą pomiędzy domami.

Gorce Turbacz
Szlakiem na Turbacz

Po ok. 5-7 minutach marszu dotrzemy do rozwidlenia szlaku – prosto, dalej drogą prawie asfaltową prowadzi szlak zielony dla pieszych. Skręcając w prawo, w stronę mostku nad potokiem Kowaniec, dojdziemy do szlaku rowerowego. W zimie wydaje się on szczególnie trudny do pokonania, gdyż spływająca woda i zalegający śnieg tworzą grubą lodowo-śniegową skorupę, na której będziemy się zapewne mocno ślizgać (w związku z tym o tej porze roku na tej trasie rowerzystów raczej nie spotkamy…). Pomarańczowy szlak rowerowy jest dobrym wyjściem, jeśli nie znajdziemy odpowiednich oznakowań szlaku zielonego, które akurat tutaj, w okolicach Długiej Polany są kiepsko wyeksponowane. Pnąc się pod górę, lasem świerkowym warto szukać na drzewach oznakowań szlaku, które w okolicach pierwszej na tej trasie polany zaczynają być coraz częstsze i bardziej pomocne. 

Polanka tuż za gęstym lasem wynagrodzi nasze trudy – roztacza się stąd niesamowity widok na całe pasmo Tatry, a w dole Nowy Targ. Szlak kieruje nas dalej pod górę, choć już nie tak stromo i pewniej (jest to szeroka, wyjeżdżona droga). Po niecałej godzinie od wejścia w Park dotrzemy do Polany Brożek. Tutaj wznosi się charakterystyczna kaplica – sanktuarium św. Maksymiliana Kolbego. Zbudował je Stefan Mrugała, któremu po jego śmierci w 1985 roku postawili tablicę upamiętniającą tę niezwykłą gorczańską postać. Kapliczka otoczona trzeba trzema drzewami-słupami jest jedną z pierwszych na tej trasie. Tutaj też znajdują się domki letniskowe, przerobione z dawnych szałasów góralskich.

Turbacz Gorce
Kaplica Maksymiliana Kolbego w drodze na Turbacz - przy okazji ciekawa lektura opowieści o obyczajach i postaciach gorczańskich

Przez zagajniki drzew iglastych i kolejne polanki szlak prowadzi do polany Sralówki, dość mocno zabudowanej przez podobne, jak wcześniej domki. Jest to popularny wśród Gorczan i nie tylko teren letniskowy. Roztacza się stąd fenomenalny widok na całe Tatry oraz Beskidy a po prawej – pasmo Babiej Góry. Kolejny „poszerzony” widok odurzy nas z Bukowiny Waksmundzkiej, do której dotrzemy po kolejnych minutach marszu.

Gorce Turbacz
Rozstaje na Bukowinie Waksmundzkiej

Po wyjściu z terenu domków trzeba wzmożyć czujność na oznaczenia szlaku – w pewnym momencie nieco skręca on w lewo (zielony znak zobaczymy po chwili na drzewie a następnie na betonowym słupie energetycznym). Następny trudny rozstaj charakteryzuje się widocznym z daleka słupkiem, który kieruje szlak rowerowy w lewo (różowy) do szlaku niebieskiego, i w prawo (pomarańczowy) do złączenia szlaków niebieskiego i zielonego. Tą drogą się kierujemy i tutaj po chwili zobaczymy też tabliczki informacyjne. Rozpoczyna się dość strome podejście do góry, w kierunku na Kaplicę Papieską. Chcąc ją odwiedzić musimy odbić w lewo żółtym szlakiem.

Gorce Turbacz
Polana Sralówki

Gorce Turbacz
Widok na Tatry

Szlaki zielony, niebieski i żółty krzyżują się w okolicy Polany Świderowej, skąd roztacza się ponownie cudny widok na Tatry. Stąd też podziwiać możemy (od wschodu) dolinę Łopusznej, i Kicozrę a dalej grzbiety Gorców. Tu rozpoczyna się ostatnie już podejście, między drzewami, węższą i bardziej kamienistą ścieżką do Schroniska pod Turbaczem. 

Schronisko pod Turbaczem i Szczyt Turbacza

Schronisko samo w sobie jest ogromne – znajduje się tu kawiarnia i restauracja i oczywiście – baza noclegowa. Przed Schroniskiem odpocząć można na szerokim tarasie z przepięknym widokiem na panoramę polskich gór. Jest to też ważna baza informacyjna – znajdziemy tu słupy z oznakowaniami szlaków i tablice informacyjne. Stąd też kieruje się czerwony szlak na szczyt Turbacza (1310 m.n.p.m.) i dalej na Rabkę.

Gorce Turbacz Szczyt
Szczyt Turbacza

Gorce Turbacz
Szczyt Turbacza

Szczytu, do którego idzie się ok. 10 min., na szczęście nie da się przegapić – stoi tu tablica informująca o wierzchołku i kamienny „pomnik” (słup, który niestety jest głównie obiektem dewastacji). Ze szczytu zobaczymy niewiele ze względu na spore zalesienie, wiec po jego zdobyciu możemy spokojnie wrócić na odsłonięte tereny Schroniska, żeby ponapawać się widokami.

Widok ze Szczytu
Widok z Turbacza

Wybór trasy powrotnej zależy od nas:

  • Do Nowego Targu Kowańca zejść możemy tą samą drogą (zielonym szlakiem) lub przez Bukowinę Miejską (żółtym szlakiem)
  • Jeśli nie ogranicza nas czekający samochód – możemy udać się przez Zarąbek Wyżni (szlak niebieski) lub Halę Długą i Zarąbek Niżni (szlak czerwony potem czarny) do Łopusznej.

Obranie tej samej drogi do Kowańca wynagrodzi nas widokami – panoramę Tatr i Pienin będziemy mieć cały czas przed sobą.

opr. Jadwiga Marchwica

Etnografia regionu Gorców


ETNOGRAFIA REGIONU GORCÓW

Choć Turbacz można zdobyć szlakiem z Nowego Targu - i jest to najpopularniejsza droga - to trudno etnografię około wzniesienia podciągać pod nowotarską, a więc bliższą góralom podhalańskim. Stoki Gorców łączą bowiem ze sobą aż cztery góralskie grupy etnograficzne - górali podhalańskich (południe), górali pienińskich (południowy-wschód), górali kamienickich i Zagórzan (północ). Wszystkie te grupy różnią się od siebie gwarą, budownictwem, strojem ludowym i obrzędami, a więc rożnią się na wszystkich płaszczyznach stanowiących o odrębności danej grupy etnicznej. Szczegółowy opis wszystkich cech każdej z grupy górali to temat na bardzo rozbudowaną pracę magisterską, ograniczę się tu więc do - moim zdaniem - najciekawszych elementów.

Górale podhalańscy
Strój górali podhalańskich

Strój 

Dzisiejsze podhalańskie gorsety i spódnice nie mają prawie nic wspólnego z tym, jak góralki nosiły się kilka wieków temu. Pierwotnie, strój góralski był z pewnością mniej efektowny. Kobiety nosiły się w katankach ozdobionych "geometrycznymi" wzorami i sukniach o równie skromnej i prostej dekoracji. Wzory na spódnicach i katanach uzyskiwano dzięki metodzie druku na płótnie. Znane nam dziś bogato zdobione gorsety i kwieciste wzory na spódnicach (tzw. tybety) na Podhale przywędrowały z Krakowa. Strój góralski męski - portki z parzenicą, pasy, koszule, cuchy, kożuchy, kapelusze z muszelkami także uległy przemianom, jednak nie tak intensywnym, jak to miało miejsce w przypadku ubrań kobiet. Mężczyźni noszą się czasem nie tylko w kierpcach i cuchach, ale w czarnych skórzanych butach i kurtkach o wzorze austrowęgierskiej bluzy - co ma swoją historyczną genezę w służbie w wojskach austriackich. Typowy strój zagórzańskich góralek to spódnica z kolorowego, farbowanego lnu bądź też - jak u góralek podhalańskich - tybetu i ozdobiona haftem zapaska. Górna część stroju to prosta, białą koszula z haftowanym kołnierzem. Męski strój Zagórzan podobny jest do podhalańskiego - różni się wyglądem i kolorystyką parzenicy naszytej na spodnie. Górale zagórzańscy częściej niż podhalańscy w chłodniejsze dni okrywają się długim płaszczem - hazuką - czarnym lub brązowym. Cechą charakterystyczną pienińskiego stroju ludowego jest, u mężczyzn, niebieska kamizelka, którą najczęściej zobaczyć możemy u flisaka prowadzącego spływ przełomem Dunajca. Kamizelka jest bogato haftowana w kwieciste wzory. Spodnie górala z Pienin podobne są do podhalańskich, jednak mniej profilowane, raczej proste, z charakterystycznym czerwonym lampasem i skromną, subtelną parzenicą.

ObrzędyObrzędy

Spora ilość obrzędów ludowych w ciągu roku związana jest ze świętami katolickimi. Najciekawsze rytuały związane są oczywiście z tymi największymi - Bożym Narodzeniem i Wielkanocą. Nie różnią się one specjalnie od tych obrzędów, które znamy z innych polskich wsi. Dla górali gorczańskich istotne są też momenty w roku związane z hodowla owiec i bydła. W kwietniu na św. Wojciecha, owce wyprowadzane są na wiosenny redyk, w polany Gorców. Pod koniec września, na św. Michała, owce sprowadzane są z hal. Pasterstwo, jako podstawa gospodarcza górali goraczńskich, jest otaczane przez mieszkańców Gorców szególną opieką kultu i obrzędów. Wśród Zagórzan liczne są też tradycje i obrzędy ogarbkowe, czyli te związane z rolnictwem.

Muzyka i taniec

Muzyka podhalańska jest różna od muzyki pozostałych regionów Polski, nosi w sobie wpływy folkloru węgierskiego, słowackiego, morawskiego i rumuńskiego.

Na Podhalu występują dwa tańce: góralski i zbójnicki. W rejonie tym oprócz nich pojawiają się też walce i polki, nie posiadające jednak żadnych charakterystycznych regionalnych elementów, wyróżniających je na tle tych samych rodzajów tańców z innych rejonów Polski. Włodzimierz Kotoński w pracy "Góralski i zbójnicki", zauważa, że taniec góralski poza Podhalem występuje tylko w pobliskich wsiach, na Spiszu i Orawie, oraz w regionie Pienin i Lubania, lecz w formie niekompletnej . Na terenie Karpat występują tańce solowe, które mają swoje odpowiedniki we wschodnich Morawach, w solowych tańcach męskich verbunk i odzemku występującym w słowackim Hornacku. Tańce zbójnickie, według Kotońskiego, mają prawdopodobnie pochodzenie wołosko-ruskie. Wskazuje na to ich rozwój fazę nasilonych migracji wołoskich na tereny słowackie i polskie oraz ich pokrewieństwo ze współczesnymi odmianami tańców ukraińskich (kołomyjka, huculka, kozaczok). Występujący w nich krok hajduk jest ponadto jednym z podstawowych motywów tańców ukraińskich i rosyjskich typu kozaka.

Zainteresowanych szerszym i dokładniejszym omówieniem muzyki górali podhalańskich zapraszam do zapoznania się z moją pracą magisterską dostępną w tym miejscu:

Nowa Muzyka Góralska na tle tradycyjnej muzyki Podhala na przykładzie nagrań płytowych "Góralsko siła" i "Pieśni chwały" zespołu Trebunie Tutki

opr. Kaśka Paluch

Bibliografia:

1. Włodzimierz Kotoński, "Uwagi o muzyce Podhala", Muzyka, 1953 nr 5-12, Warszawa 1953, Państwowy Instytut Sztuki.
2. Włodzimierz Kotoński, "Góralski i zbójnicki: tańce górali podhalańskich", Kraków 1956, PWM.

Szanowna Użytkowniczko, Szanowny Użytkowniku, zanim klikniesz „Przejdź do serwisu” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Przejdź do serwisu” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres. Zgoda Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Etnosystem.pl Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych oraz danych lokalizacyjnych generowanych przez Twoje urządzenie, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno. Jeśli nie chcesz wyrazić zgody kliknij „Zamknij”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych do śledzenia statystyk Google Analytics czy wyświetlania Ci dedykowanych reklam.
Więcej informacji Przejdź do serwisu Zamknij