Witaj wiosno! Palmy, pisanki i wiosenne teatrzyki

Palmy wielkanocne, fot. Lt.wikipedia.org

Kiedy znudzi Wam się przypominanie, że idzie wiosna? Dziś chcemy zwrócić na to uwagę po raz kolejny, tym bardziej, że w ten weekend nadarzy się niepowtarzalna okazja do jej celebrowania. Z wiosną kojarzy się Wielkanoc, a z Wielkanocą palmy i pisanki, ale czy wiecie dlaczego? A czym jest "gaik" i "kogutek"? Zapraszamy do małego wiosennego tutoriala.

Wystawa górnośląskich kroszonek w Gliwicach

Po pierwsze: palma

Zwyczaj przychodzenia do kościoła z palmami w niedzielę przed Wielkanocą znany jest w Polsce już od średniowiecza. Tradycyjnie wierni przynosili gałązki wierzbowe, mające symbolizować liście palm, które według podań słały się gęsto podczas wjazdu Jezusa do Jerozolimy. Znane nam dziś kolorowe palmy z suszonych kwiatów są stosunkowo "młode". Dawniej do zrobienia palmy na Niedzielę Palmową używano, obok gałązek wierzbowych symbolizujących odrodzenie i zmartwychwstanie, gałązek porzeczek i malin, a także bukszpanu, barwinka borówek - czyli roślin, które wczesną wiosną już zieleniły się na polach. Suche gałązki malin i porzeczek zbierano już w Środę Popielcową i wkładano do wody - po kilku tygodniach puszczały pąki, dzięki czemu mogły pięknie kwiatowo przyozdobić palmę.

Nieco inaczej wykonywano palmę na kurpiach, gdzie pień stanowiła jodełka lub świerk, a całość ozdabiało się kwiatami z bibuły i wstążkami. Palma na bazie witek wierzbowych nazywana jest "góralską" i to właśnie w Rabce czy Lipnicy - gdzie do dziś odbywają się konkursy na największe palmy (w 2008 roku - ponad 33m!) - jej szubek ozdabia się baziami i jedlinami. Znana nam dziś palma z suszonych kwiatów, misternie "utkana" i niewielka to tzw. "palma wileńska". Takie palmy można kupić właściwie cały rok w sklepach z cepelią, czy kwiaciarniach.

Palmy Wielkanocne, poświęcone w Niedzielę Palmową towarzyszą nam przez cały rok. Zatykane są za wie obrazki, ustawiane w wazonach. Dlaczego? Wiara w ochronę przed złem zakorzeniła się już w średniowieczu. Poświęcona palma chroniła przed piorunem, krzyżyk z palmy stawiano lub kładziono na polach, dla zapewnienia urodzaju, bazie z poświęconej palmy należało połknąć, aby uchronić się przed bólem gardła i głowy. Po roku "służby" w domu, palmę palono przed nabożeństwem Środy Popielcowej i posypywano uzyskanym popiołem głowę.

Zobaczcie niezwykłe palmy zgłoszone na konkurs w Lipnicy Murowanej w 2011 roku:

{youtube}PXdGUuaL7wg{/youtube}

Po drugie: pisanka

"Materiały archeologiczne wskazują, iż pisanka w przeszłości posiadała powiązania z magią i pierwotnymi wierzeniami Słowian. Dla wszystkich jest ona sumbolem płodności, utajonego i odradzającego się życia" - czytamy w artykule na Etnosystem.pl. Okazuje się, że pisanki to nie tylko kolorowe i ładne jajka, których nie brakuje w okresie wielkanocnym. Zapraszamy do lektury artykułu o wielkanocnych pisankach.

Po trzecie: obrzędy

Z wiosną wiąże się też wiele tradycji i obrzędów. Znane w całej Polsce jest topienie marzanny - kukłę, symbolizującą zimę topi się w rzece, aby odegnać mrozy i zapewnić długi, ciepły i obfity czas na kolejne miesiące. Równie popularny, choć już rzadziej kultywowany jest też gaik (znany też jako maik, maj, "chodzenie z królową" - na Podlasiu, "zielone wino" - na Białorusi itd). Tradycja ta wiąże się niejako z topieniem marzanny. Po utopieniu zimy wita się wiosnę - w tym celu gałązkę jodłową lub całą choinkę ubiera się wstążkami, świecidełkami i kwiatami i ze śpiewem obnosi po wsiach i dworach. Czasem na szczycie takiej "wiosennej królowej" zatykano laleczkę, symbolizująca wiosnę, czasem noszono najmłodszą w towarzystwie dziewczynkę, jako "wiosenną księżniczkę".

Tradycję gaika przedstawia podczas koncertów ZPiT "Krakowiacy":

{youtube}MdTpp2phPbI{/youtube}

Zwyczaj "chodzenia z kogutkiem" właściwie już zaginął i możemy się mu przyjrzeć, dzięki zespołom folklorystycznym. Jak o wielu innych tradycjach i zwyczajach, o chodzeniu z kogutkiem napisał Władysław Reymont w "Chłopach":

"Właśnie Jagustynka była rozpowiadała o tym, nie wiada już dzisiaj po raz który, kiej z podwórza wywalili się chłopaki z kogutkiem. Witek ich wiódł, wystrojony sielnie, w butach nawet i kaszkiecie Borynowym, srodze na bakier nadzianym, a pobok w kupie szedł Maciuś Kłębów, Gulbasiak, Jędrek, Kuba Grzeli z krzywą gębą syn i drugie. Kije mieli w rękach i torbeczki przez plecy, Witek zaś tulił pod pachą skrzypice Pietrkowe".

"Chodzenie z kogutkiem" ma właściwe ten sam wymiar, co chodzenie z gaikiem - żywy kogut, później drewniany, wprowadzany na przystrojonym wózku lub innym "powozie" oznaczał przyjście wiosny. Z kogutkiem młodzi chłopcy chodzili po wsi w wielkanocny poniedziałek, więc zwyczaj ten nierzadko łączył się ze Śmigusem.

Zobaczcie, jak "kogutek" kultywowany jest w podsieradzkich Monicach:

{youtube}eNNTHHJWkVI{/youtube}

Słowiańskie wiosenne tradycje i obyczaje to jedne z najweselszych i najładniejszych w naszej kulturze - warto o nich pamiętać i je kultywować. Jeżeli chcecie dowiedzieć się więcej na ten temat, zapraszamy na "Regionalną Niedzielę" do Mazowieckiego Centrum Kultury i Sztuki (ul. Elektoralna 12, Warszawa). Projekt ma za zadanie upowszechniać wiedzę na temat Mazowsza pośród uczestników działań artystycznych, których kanwą są zwyczaje, twórczość plastyczna związana z obrzędami w regionie oraz folklor muzyczny Mazowsza.

Artyści ludowi, posługując się metodą tradycyjnego pokazu, nauczą uczestników Warsztatów wykonywania przedmiotów artystycznych związanych z obrzędowością doroczną. Zaś animatorzy grup regionalnych będą pracować nad rozwijaniem zainteresowań aktorskich, śpiewaczych i muzycznych, zachęcając uczestników do wspólnego śpiewania, grania i występowania na scenie.

To już druga "Regionalna Niedziela" w cyklu, która tym razem upłynie pod hasłem "Powitanie Wiosny":

Warsztaty, godz. 14.00-16.00

1.  Drzewo Życia czyli palma wielkanocna (Sala Elektorska)
prowadzący:Czesława Kaczyńska  - palmy kurpiowskie
Wiesława Kucharzyk - palmy z suszonych ziół, kwiatów i traw

2.  Jajko - symbol odradzającego się życia (Biblioteka)
prowadzący:Anna Kicman - jajka ozdabiane woskiem

3.  Zabawa w teatr obrzędowy + prowadzący: Agnieszka Nagnajewicz (Sala Widowiskowa)
zwyczaje wielkanocne "Gaik" i "Kogutek" w formie krótkiego występu artystycznego
- nauka ról i łatwych pieśni obrzędowych
- dobór kostiumów i rekwizytów
- przygotowanie krótkiego obrazka obrzędowego i pokazanie go na scenie.

4.  Gra edukacyjna "Ryzykanci - koleje fortuny" - rozgrywki dla młodzieży (Hol)

Ponadto:

- bufet regionalny - potrawy regionalne z terenu Mazowsza (godz. 16-16.30)
- występy artystyczne (godz. 16.30-17.30) - zwyczaje wielkanocne "Gaik" i "Kogutek" w wykonaniu uczestników warsztatów, Zespół Regionalny z Łowicza.

Opłaty: uczestnictwo w 1 warsztacie – 15 zł od osoby, występy artystyczne bez opłat.

Więcej na www.mckis.waw.pl.

Wiosna zawita także do Muzeum Etnograficznego w Krakowie. W tygodniu poprzedzającym Niedzielę Palmową (ok. 27 marca) otwarta zostanie tu wystawa poświęcona jest obrzędom wiosennym związanym z palmą. Jej podtytuł "Wierzba bije, nie ja biję…" zwraca uwagę na gest uderzania wierzbowymi gałązkami, który miał przekazać ich właściwości życiodajne ludziom i zwierzętom, pobudzając także moce witalne. Jak już wiemy, w Polsce już od średniowiecza wierzba była podstawowym składnikiem palmy wielkanocnej stąd Niedziela Palmowa nazywana była Kwietną, ale też Wierzbną.

ęW naszej nowej propozycji wydobywamy organiczność palmy, akcentujemy jej pierwotne funkcje i symbolikę. Ukazujemy więc zadziwiającą nas dziś prostotę najstarszych palm, daleką od pstrokatości i dekoracyjności, których przydano im w późniejszym czasie" - tłumaczy Joanna Grabeus z Muzeum Etnograficznego w Krakowie - "Owo odarcie i świadome odejście od estetyzacji jest zaproszeniem do refleksji nad sensem".

Na nowej wystawie zobaczymy też siłę niepozornego krzyżyka zrobionego z poświęconej palmy, który zatrzymuje grom. Wysypują się także nazwy roślin z palmowego zielnika - słowa stanowiące świadectwo siły języka, który oswajał świat organiczny.

Wystawa ta będzie kolejnym elementem wystawy "Od-Nowa", czyli miejsca, od którego rozpoczęto przebudowę wystawy stałej. Więcej informacji na www.etnomuzeum.eu.

fot. Lt.wikipedia.org

Szanowna Użytkowniczko, Szanowny Użytkowniku, zanim klikniesz „Przejdź do serwisu” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Przejdź do serwisu” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres. Zgoda Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Etnosystem.pl Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych oraz danych lokalizacyjnych generowanych przez Twoje urządzenie, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno. Jeśli nie chcesz wyrazić zgody kliknij „Zamknij”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych do śledzenia statystyk Google Analytics czy wyświetlania Ci dedykowanych reklam.
Więcej informacji Przejdź do serwisu Zamknij