Orientalna podróż Karola Szymanowskiego

karol szymanowski

Co inspirowało Karola Szymanowskiego do pisania kompozycji o orientalnym zabarwieniu? Jakie doświadczenia zdobywał i co go poruszało podczas podróży na Daleki Wschód? Zapraszamy do fascynującej podróży po kompozycjach jednego z najwybitniejszych polskich kompozytorów.

"Cztery pieśni do słów Rabindranatha Tagore op. 41" są przykładem na fascynację Karola Szymanowskiego kulturą Wschodu. Zbiór powstał wiosną i latem 1918 roku w Elizawetgradzie i został opatrzony dedykacją dla siostry kompozytora, Stanisławy Szymanowskiej-Bartoszewiczowej. Inspiracją do powstania pieśni mogły być zarówno osobiste przeżycia podróży, jak i modernistyczne wzorce literackie, czy też podobne przykłady muzyki u innych twórców m.in. Debussy’ego, Ravela, Strawińskiego. Wydaje się, że Szymanowski nie prowadził żadnych studiów nad muzyką arabską, przekazywał raczej to, co intuicyjnie uchwycił. Nie próbował zbliżyć się do muzyki, na którą się stylizował tylko w warstwie technicznej, ale dążył również do wniknięcia w kulturę Wschodu od wewnątrz, od strony jej treści duchowych. Poszukiwał ważnych idei, a muzyka miała tworzyć jedynie tło dla treści wewnętrznych.

Fascynacja Orientem jest typowa dla II okresu twórczości kompozytora. Widoczna jest tu interpretacja sensualna tekstu poetyckiego, co ma swój wyraz w bogactwie dźwiękowym. „Cztery pieśni op. 41”, podobnie jak „Pieśni miłosne Hafiza” z op. 24 i op. 26, III Symfonia „Pieśń o nocy”, „Pieśni księżniczki” z baśni, czy też „Pieśni Muezina Szalonego”, wyrastają na gruncie „Orientu islamskiego” (Bogumiła Mika, „Pieśni do słów Rabindranatha Tagore op. 41 Karola Szymanowskiego – orientalizm czy europejskość?”, Górnośląski Almanach Muzyczny, Katowice 1995, s. 15). Orientalizm w twórczości Szymanowskiego nie wynikał z chwilowej mody, czy powierzchownej stylizacji, a głębszych zainteresowań wywołanych podróżami na południe Europy i do Afryki Północnej. Wydaje się, że Szymanowski, jako kompozytor, który dorastał na Kresach Wschodnich, gdzie kultura europejska i azjatycka przenikały się od wielu stuleci, mógł świat zasymilowanego Orientu poznać znacznie głębiej, niż inni twórcy. Jak podaje Roman Vlad w publikacji „Pieśń w twórczości Karola Szymanowskiego i jemu współczesnych”, w muzyce polskiej przed Szymanowskim, nie znajdziemy kompozytora, w którego twórczości związki ze światem kultury arabskiej i perskiej byłyby tak bogate. Odnaleźć je można natomiast bez trudu w literaturze, wpływom Orientu ulegli nawet najwybitniejsi poeci polscy: Mickiewicz, Słowacki, Norwid, Kraszewski, Asnyk. Na polu muzyki Szymanowski jawić się może więc, jako spóźnione ogniwo polskiej tradycji romantycznej. Orientalizm przejawiał się na wielu płaszczyznach - widoczne były zarówno wpływy kultury islamskiej, jak i zainteresowanie humanizmem indyjskim. Zainteresowanie Indiami przejawiało się głównie w sferze myśli, w mniejszym zaś stopniu w innych dziedzinach kultury, co spowodowane było przede wszystkim ich niską znajomością. Pieśni z op. 41 Szymanowskiego stanowią więc swoisty wyjątek.


Gdy Szymanowski pisał muzykę do tekstów „arabsko-perskich”, ważną rolę odegrała jego kresowość i bezpośrednia znajomość muzyki „islamskiej”. W przypadku tekstów o pochodzeniu „indyjskim”, trudno było znaleźć wspólny punk zaczepienia, brakowało „doświadczenia” tamtejszej muzyki. Naśladowanie stylu i języka muzycznego, na które kładli nacisk romantycy, nie byłoby w tym przypadku możliwe bez częściowego zafałszowania obrazu Orientu, zniweczenia jego autentyczności. Dlatego też Szymanowski posłużył się jedynie inspiracją Orientem, pewną ideą, którą rozwinął następnie w stylu europejskim.

Tekst słowny pieśni stanowią przeniknięte erotyzmem wiersze indyjskiego poety Rabindranatha Tagore'a z cyklu „Ogrodnik”. Zainteresowanie twórczością poety w Polsce rozpoczęło się tuż po przyznaniu mu w 1913 roku Literackiej Nagrody Nobla. Jednym z pierwszych autorów, którzy podjęli się przekładu poezji Tagore był Jan Kasprowicz. Już w roku 1914 zakończył on prace nad przekładem zbioru „Ogrodnik”. Choć Szymanowski korzystał już wcześniej z twórczości Kasprowicza (fragmenty poematów „Święty Boże” i „Moja pieśń wieczorna” – op. 5), tym razem sięgnął do niemieckiego tłumaczenia swojego przyjaciela Jana Effenberga-Śliwińskiego. Polskie przekłady wyszły ostatecznie spod pióra Jarosława Iwaszkiewicza – kuzyna Szymanowskiego. Wszystkie teksty łączy wątek erotyczny – niezwykłe uczucie, które graniczy z ubóstwianiem danej istoty, która stanowi jakby ucieleśnienie Boga. Ten ma się objawiać wszędzie, w przyrodzie, jak i materialnym cielesnym pięknie. Świat wyobrażeniowo – wyrazowy Szymanowskiego odznacza się cechami ekstatycznymi o charakterze erotyczno – zmysłowym.

Pieśni do słów Tagore zostały skomponowane na kilka miesięcy przed „Pieśniami Muezina Szalonego” op. 42 i w przeciwieństwie do nich są właściwie zaniedbywane przez badaczy. Sceptycyzm ten może być spowodowany postawą samego kompozytora, który stwierdził: „są rzeczy, których […] nie lubię już pisząc je, np. Rabind Tagore – są mi zupełnie obojętne!” (List pisany 27 X 1918 z Elizawetgradu do Jarosława Iwaszkiewicza, Karol Szymanowski, Korespondencja, t. I, red. Teresa Chylińska, Kraków 1982, s. 561). W swoich listach Szymanowski prosił Iwaszkiewicza o szybkie przetłumaczenie wierszy Tagore. Ponadto kompozytor chciał później akompaniować osobiście swojej siostrze Stanisławie podczas wykonania „Czterech pieśni” na koncercie poświęconym swojej twórczości w 1922 roku w Paryżu. „Cztery pieśni”, które tworzą op. 41 pochodzą z większego cyklu „o miłości i życiu” pt. „Ogrodnik”. Kolejne utwory noszą tytuły: „Moje serce”, „Młody Królewicz I”, „Młody Królewicz II” i „Ostatnia pieśń”. Długość i układ wierszy wybranych przez Szymanowskiego tworzą pewną zamkniętą całość o następstwie: krótki- długi- długi- krótki. Trzy pierwsze pieśni maja po dwie zwrotki (2x4 wersy, 6+9 wersów, 7+8 wersów), ostatnia to 7-wers. Długość poszczególnych pieśni skomponowanych przez Szymanowskiego odpowiada długości poezji. Kompozytor nie stosuje powtórzeń i wiernie trzyma się tekstu. Tematyka obraca się wokół miłości, która jest przedstawiona zarówno w sposób symboliczny, jak i epicki, opowiadający. Ogólny wyraz można określić, jako „kontemplacyjno-erotyczny”, co niewątpliwie związane jest ze wschodnim kolorytem. Pierwszy liryk miłosny „Moje serce” stanowi niezwykle głęboki opis stanów uczuciowych osoby zakochanej. Obraz poetycki jest również widoczny w zastosowanych metaforach: „czysta głębia oczu”, „kołysanka poranku”, „niebios kryształ”. Dwa kolejne wiersze noszą ten sam tytuł – „Młody królewicz”, można powiedzieć, że mają one charakter balladowy. Jesteśmy świadkami historii, która przydarzyła się młodej dziewczynie - czeka ona na młodego królewicza, ubiera się w najpiękniejsze szaty i ma nadzieję, że ten zwróci na nią uwagę. Gdy młodzieniec nadjeżdża, dziewczyna zrywa z piersi naszyjnik i rzuca go pod nogi wybranka. Niestety, koła książęcego wozu miażdżą ozdobę, a poczucie klęski dziewczyny jak wielkie, iż ta pogrąża się w rozpaczy. Pierwszy wiersz jest wyrazem podniecenia, napięcia, drugi natomiast prawdziwego dramatu. Obie pieśni mają budowę czteroczęściową ABCA1. Części A i A1 charakteryzuje inwokacja do matki: „O matko, królewicz młody”, natomiast część B kończy się zawsze słowami: „Nie dziw, że widzisz mnie radosną tak matko”. „Ostatnia pieśń”, która kończy cykl Szymanowskiego przynosi refleksję o rozstaniu, miłości, która okazała się ułudą, snem. Mamy tu do czynienia bardziej z opisem stanów uczuciowych, a nie przenośniami, czy symbolami, jak w „Moje serce”. Wszystkie wybrane wiersze stanowią jakby zamkniętą historię, opisują kolejne stany w miłości, gradację uczuć: nadzieja, marzenia, spotkanie, niezrozumienie, cierpienie, rozczarowanie.

Wydaje się, że muzyka pieśni dostosowuje się do melodii i ekspresji słów i podąża za żarliwymi uczuciami, wyznaniami - o nastroju romantyczno-lirycznym (pieśń nr 1 „Moje serce”), przepełnionymi tęsknotą (pieśni nr 2 i 3 „Młody królewicz”) oraz melancholią i smutkiem rozstania z ukochanym (pieśń nr 4 „Ostatnia pieśń”). Stylistycznie pieśni charakteryzuje prostota brzmienia i wyrafinowana harmonika, a koloryt wschodni widoczny jest głównie w warstwie melodycznej (np. komórka półton-mała tercja).

Melodyka głosu wokalnego traktowana jest sylabicznie, nie koloraturowo, czy melizmatycznie. Linie melodyczne wszystkich pieśni są łagodne, płynne w przebiegu, dominują małe interwały, drobne kroki. Ponadto charakterystyczne jest występowanie dużej ilości chromatyki, niekiedy melodyka opiera się na pełnym 12-dźwięku. Trzy pierwsze pieśni rozpoczynają się frazą melodyczną w kierunku opadającym, czwarta przeciwnie – wznoszącym. W strukturze melodii często pojawiają się interwały tercji małej (tworzą trójdźwięki zmniejszone) oraz sekundy. Gdy mamy do czynienia z dosłownym powtórzeniem tekstu słownego, podkreślane jest to również tą samą melodią. Charakter orientalny jest najbardziej widoczny w melodii „Młodego Królewicza I” (od taktu 22: Poco piu), gdzie stosowana jest melizmatyka oraz kroki sekund małych i zwiększonych.

Akompaniament opiera się na homofonicznej fakturze fortepianowej, czerpie często z materiału głosu wokalnego, wykorzystuje jego motywy, imituje, bądź wprowadza je w tym samym momencie wzmacniając ich brzmienie. Ważną role wydają się pełnić trójdźwięki zmniejszone i zwiększone, a częste interwały w pojedynczej partii akompaniamentu to: trytony, tercje wielkie i małe, sekundy oraz oktawy (wynikające ze złożenia kwarty i kwinty). Występują również nuty zamienne i przejściowe, które choć nie należą do współbrzmienia, utrzymują ciągłość skali 12-tonowej, czy też schromatyzowanej skali diatonicznej. Żadna z pieśni nie jest utrzymana w konkretnej tonacji, pojawiają się natomiast centra tonalne. W „Ostatniej pieśni”, Szymanowski - by oddać sens pożegnania, żalu, pustki – stara się o dominację skal molowych heptatonicznych nad skalami o ograniczonej transpozycyjności (Roman Vlad, „Cztery pieśni op. 41 Karola Szymanowskiego do tekstów Tagore’a”, Zofia Helman (red.), „Pieśń w twórczości Karola Szymanowskiego i jemu współczesnych”, Musica Iagiellonica, Kraków 2001, s. 163). Wydaje się, że zarówno partia głosu solowego, jak i akompaniamentu powstały przez dodawanie fraz, symetryczne układanie odcinków. Zdarza się również powtarzanie identycznych melodii o dany interwał w górę lub w dół. Akompaniamentem wyróżnia się jedynie pieśń „Młody Królewicz I”, gdzie występuje stylizacja - ostinatowe powtarzanie cis-d-es w rytmie

Zabieg ten ma naśladować uderzenia bębenka (staccato quasi il piccolo tamburo) i stanowi jeden z nielicznych ukłonów w stronę Orientu. Generalnie wydaje się, że prymat w pieśniach wiedzie raczej linia melodyczna.

Czynnikiem, który kształtuje przebieg formalny w pieśniach op. 41 jest tekst poetycki. Choć opracowanie muzyczne każdej pieśni oddaje jej nastrój i stanowi zamkniętą całość, powstały one poprzez dodawanie i szeregowanie kolejnych fraz, które odpowiadają wersom tekstu. Forma pieśni jest prosta, zazwyczaj repryzowa. Pieśń pierwsza – „Moje serce” może być podzielona na dwie części, które odpowiadają dwóm zwrotkom poezji, przy czym ostatni fragment drugiej części stanowi swoista coda, która wykorzystuje materiał z początku. Pieśń „Młody Królewicz I” ma formę trzyczęściową ABC, gdzie C wykorzystuje materiał melodyczny dwóch pierwszych części. Forma Pieśni „Młody Królewicz II” jest dwuczęściowa. Część A jest szybsza, ostinatowa i odzwierciedla dramatyzm przeżycia, część B jest bardziej płynna, melodyjna i odzwierciedla refleksję. Ostatnia pieśń rozpada się na trzy części ABC, gdzie podobnie jak w pieśni II, część C czerpie z A i B. Występuje również kończąca trzytaktowa coda, która jest cytatem z początku.

Karol Szymanowski w „Czterech pieśniach do słów Rabindranatha Tagore” op. 41 nawiązuje jedynie do idiomu Orientu, inspiruje się nim ideowo, ale utwory opracowuje w stylu europejskim. Wydaje się to być naturalne rozwiązanie, gdyż Szymanowski nie znał do końca muzyki arabskiej – w swych podróżach nie dotarł do Indii, nie doświadczył tamtejszej muzyki, nie poznał kultury tego kraju na tyle, by sprawnie kopiować, naśladować ten specyficzny język muzyczny. Poza tym, mogło to nie być po prostu jego zamiarem. Doświadczamy tu więc europejskości muzyki. Klimat brzmieniowy daleki jest od Orientu, kompozytor dochodzi w swych pieśniach do najgłębszej prostoty – uproszczona melodyka, oszczędne środki harmoniczne, prosta forma, czy też melizmatyczne frazy zastąpione sylabicznym traktowaniem tekstu. Nie występuje również wiele elementów stylizacyjnych, wyjątek stanowi jedynie fragment w pieśni II – naśladowanie uderzeń bębenka. Efektem jest dość prosty wyraz dźwiękowy, nie odznacza się on szczególną oryginalnością, nie wydaje się również, by kompozytor wyrażał tu swoje subiektywne uczucia, należy jednak podkreślić, iż „Cztery pieśni” są dziełem o wysokiej jakości artystycznej. Opus 41 - w zasadzie bardziej europejskie, niż orientalne - można uznać za jedno z wielu kolejnych zafascynowań Szymanowskiego, które układają się razem w swoistą mozaikę jego różnorodnej twórczości.

Michał Jaczyński

Szanowna Użytkowniczko, Szanowny Użytkowniku, zanim klikniesz „Przejdź do serwisu” lub zamkniesz to okno, prosimy o przeczytanie tej informacji. Prosimy w niej o Twoją dobrowolną zgodę na przetwarzanie Twoich danych osobowych przez naszych partnerów biznesowych oraz przekazujemy informacje o tzw. cookies i o przetwarzaniu przez nas Twoich danych osobowych. Klikając „Przejdź do serwisu” lub zamykając okno, zgadzasz się na poniższe. Możesz też odmówić zgody lub ograniczyć jej zakres. Zgoda Jeśli chcesz zgodzić się na przetwarzanie przez Etnosystem.pl Twoich danych osobowych, które udostępniasz w historii przeglądania stron i aplikacji internetowych oraz danych lokalizacyjnych generowanych przez Twoje urządzenie, w celach marketingowych (obejmujących zautomatyzowaną analizę Twojej aktywności na stronach internetowych i w aplikacjach w celu ustalenia Twoich potencjalnych zainteresowań dla dostosowania reklamy i oferty) w tym na umieszczanie znaczników internetowych (cookies itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie takich znaczników, kliknij przycisk „Przejdź do serwisu” lub zamknij to okno. Jeśli nie chcesz wyrazić zgody kliknij „Zamknij”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Powyższa zgoda dotyczy przetwarzania Twoich danych osobowych do śledzenia statystyk Google Analytics czy wyświetlania Ci dedykowanych reklam.
Więcej informacji Przejdź do serwisu Zamknij